|

Lia
fuan hosi Finn Reske-Nielsen,
Representante UNDP nian no UN nia Cordenador ba Desenvolvimento iha Timor
Lorosae.
Loron International Feto Nian
8 Marco 2001
[English
Version]
Hosi bandeira Feto, Dame no Seguransa, tinan ne’e ita celebra Loron
International Feto nian. Tema ne’e halo ita hodi hanoin ba serbico
importante sira nebe feto sira halo lao tia ona, no mos sei continua halo
nafatin, hodi para konflitos no hari dame iha mundo.
Iha tinan atus ida liu tia ona ne’e nia laran feto sira, lao iha marchas
protestos nian hulun, marchas sira ne’e halo para funu iha mundo nian
laran, halo lao processo ida katak lori groupo sira nebe halo lao konflito
mai tur hamutuk iha mesa negociasaun nian iha rai sira nebe konflito civil
kaer metin hela. Feto sira mos halo lao campanha hodi bandu minas no mos
kroats sira nebe o-ho arbiru deit. Iha Timor Lorosae feto sira suporta
luta independencia nian.
Maibe, tema ne’e mos husu ita hodi hanoin kona ba saida maka konflito
sira ne’e halo ba feto sira. Iha Timor Lorosae, feto sira nian terus
mosu hosi brutalidade no opresaun, no mos violencia kontra feto hanesan
violasaun sexual. Ohin loran violencia kontra feto sei continua nafatin.
Participantes sira iha Primeiro Congresso Feto Timor Lorosae kolia kona ba
kultura violencia no intoleransia kontra feto katak ohin loron metin los
iha sociedade Timor Lorosae nia laran. Durante congresso ne’e
participantes sira hili plataforma ida hodi halo lao processo ida katak
belo lori feto sira ba oin, plataforma ne’e bolu ita nian atensaun ba
violencia kontra feto sira no mos violencia iha uma laran.
Iha processo hodi hari nasaun foun ida, Timor Lorosae iha oportunidade ida
hodi halo los tian violasaun sira katak mosu tian ona, no mos hari foun
hanoin ida katak fo igualdade no mos protesaun ba feto sira. Hodi hatudo
no fo protesaun ba feto sira hanesan maluk katak moris hanesan, sociedade
ida bele mosu katak feto sira mos sente katak sira ajuda hari no sira mos
bele sente seguransa iha sociedade ne’e nian laran.
Tuir tradisaun iha Timor Lorosae, feto sira la’dun barak maka kaer
serbico iha serbico publico no mos iha posisaun sira katak bele halo
decisaun. Hamutuk tan, moris kiak nian oin iha Timor Lorosae nia laran oin
feto nian. Iha Timor Lorosae nia laran, 75% feto sira lae hatene le no
hakerek, barak iha familia bot, hare labarik moras, iha responsabilidade
todan iha uma laran no mos iha aldeia nian laran. Resultado tuir boa’t
sira ne’e halo katak feto sira nian saude terus. Tamba feto sira iha
Timor Lorosae hamutuk ho feto sira iha mundo maka bele mate tuir hahoris
labarik, ne’e tragedia ida iha seculo 21 nian laran.
Iha Quarto Conferencia Mundial Kona ba Feto iha Beijing (China),
representantes hosi nasaun 189 nian hamutuk hatan katak, “lori feto sira
ba oin no mos hetan igualdade ba feto no mane, ne’e direito humano ida
no mos kondisaun ida ba justica social no mos lae bele hare boa’t ne’e
ketak hanesan problema feto sira nian.” Plataforma ba halo lao processo,
maka hari no simu iha konferensia ida ne’e, dehan katak hodi lori feto
sira ba oin no halo katak sira hetan no lae lakon sira nian igualdade,
ne’e maka dalan ida mesak hodi hari sociedade ida maka bele sustenta
nian a’an, bele iha justica no mos bele desenvolve nian a’an.
Ohin loron iha mundo nian laran feto sira lae bele dehan katak sira iha
igualdade ho mane sira. Ema 1.3 bilaun maka moris iha susar nian laran,
barak liu maka feto. Iha Asia no Africa 75% feto sira maka iha tinan 25
anos lae hatene hakerek no le. Feto sira manan osan ituan liu mane sira
maibe sira halo serbico hanesan deit. Sira mos sei vitimas hosi violencia
iha uma laran no violencia sexual. Halo katak feto sira bele participa
completamente no igualmente iha processo reconstrusaun no mos
desenvolvimento nian ba tinan sira tuir mai ne’e, Timor Lorosae bele
hamrik fodik no fo protesaun ba direitos humanos fundamentais ba
populasaun ida katak nian ema barak liu metade iha nasaun ida ne’e ohin
loron mosu dadauk ne’e – feto sira.
Hao hato hau nia obrigado.
|