Back to News Room / News Archives

News Archieve Volumn 2 [Tetun Version]

Lia fuan hosi Finn Reske-Nielsen,
Representante UNDP nian no UN nia Cordenador ba Desenvolvimento iha Timor Lorosae.
Loron International Feto Nian
8 Marco 2001

[English Version]

Hosi bandeira Feto, Dame no Seguransa, tinan ne’e ita celebra Loron International Feto nian. Tema ne’e halo ita hodi hanoin ba serbico importante sira nebe feto sira halo lao tia ona, no mos sei continua halo nafatin, hodi para konflitos no hari dame iha mundo.

Iha tinan atus ida liu tia ona ne’e nia laran feto sira, lao iha marchas protestos nian hulun, marchas sira ne’e halo para funu iha mundo nian laran, halo lao processo ida katak lori groupo sira nebe halo lao konflito mai tur hamutuk iha mesa negociasaun nian iha rai sira nebe konflito civil kaer metin hela. Feto sira mos halo lao campanha hodi bandu minas no mos kroats sira nebe o-ho arbiru deit. Iha Timor Lorosae feto sira suporta luta independencia nian.

Maibe, tema ne’e mos husu ita hodi hanoin kona ba saida maka konflito sira ne’e halo ba feto sira. Iha Timor Lorosae, feto sira nian terus mosu hosi brutalidade no opresaun, no mos violencia kontra feto hanesan violasaun sexual. Ohin loran violencia kontra feto sei continua nafatin. 

Participantes sira iha Primeiro Congresso Feto Timor Lorosae kolia kona ba kultura violencia no intoleransia kontra feto katak ohin loron metin los iha sociedade Timor Lorosae nia laran. Durante congresso ne’e participantes sira hili plataforma ida hodi halo lao processo ida katak belo lori feto sira ba oin, plataforma ne’e bolu ita nian atensaun ba violencia kontra feto sira no mos violencia iha uma laran.

Iha processo hodi hari nasaun foun ida, Timor Lorosae iha oportunidade ida hodi halo los tian violasaun sira katak mosu tian ona, no mos hari foun hanoin ida katak fo igualdade no mos protesaun ba feto sira. Hodi hatudo no fo protesaun ba feto sira hanesan maluk katak moris hanesan, sociedade ida bele mosu katak feto sira mos sente katak sira ajuda hari no sira mos bele sente seguransa iha sociedade ne’e nian laran.

Tuir tradisaun iha Timor Lorosae, feto sira la’dun barak maka kaer serbico iha serbico publico no mos iha posisaun sira katak bele halo decisaun. Hamutuk tan, moris kiak nian oin iha Timor Lorosae nia laran oin feto nian. Iha Timor Lorosae nia laran, 75% feto sira lae hatene le no hakerek, barak iha familia bot, hare labarik moras, iha responsabilidade todan iha uma laran no mos iha aldeia nian laran. Resultado tuir boa’t sira ne’e halo katak feto sira nian saude terus. Tamba feto sira iha Timor Lorosae hamutuk ho feto sira iha mundo maka bele mate tuir hahoris labarik, ne’e tragedia ida iha seculo 21 nian laran. 

Iha Quarto Conferencia Mundial Kona ba Feto iha Beijing (China), representantes hosi nasaun 189 nian hamutuk hatan katak, “lori feto sira ba oin no mos hetan igualdade ba feto no mane, ne’e direito humano ida no mos kondisaun ida ba justica social no mos lae bele hare boa’t ne’e ketak hanesan problema feto sira nian.” Plataforma ba halo lao processo, maka hari no simu iha konferensia ida ne’e, dehan katak hodi lori feto sira ba oin no halo katak sira hetan no lae lakon sira nian igualdade, ne’e maka dalan ida mesak hodi hari sociedade ida maka bele sustenta nian a’an, bele iha justica no mos bele desenvolve nian a’an.

Ohin loron iha mundo nian laran feto sira lae bele dehan katak sira iha igualdade ho mane sira. Ema 1.3 bilaun maka moris iha susar nian laran, barak liu maka feto. Iha Asia no Africa 75% feto sira maka iha tinan 25 anos lae hatene hakerek no le. Feto sira manan osan ituan liu mane sira maibe sira halo serbico hanesan deit. Sira mos sei vitimas hosi violencia iha uma laran no violencia sexual. Halo katak feto sira bele participa completamente no igualmente iha processo reconstrusaun no mos desenvolvimento nian ba tinan sira tuir mai ne’e, Timor Lorosae bele hamrik fodik no fo protesaun ba direitos humanos fundamentais ba populasaun ida katak nian ema barak liu metade iha nasaun ida ne’e ohin loron mosu dadauk ne’e – feto sira.

Hao hato hau nia obrigado.

 

 

[Home][News Room][Governance][Poverty Alleviation][Environment][Reconstruction][Publications][Search][Link]


  Copyright @ UN Agencies 2001. All rights reserved. 
  Last updated on 04/26/2001 .